آسيا چين : در چين سلسلهء تانگ سلطنت مىكرد ( 618 - 906 م . ) كه در دوران خلافت مكتفى و معاصران او منقرض شد . بعد از انقراض سلسلهء مذكور هرج‌ومرج در سرتاسر خاك چين حكمفرما شد و بار ديگر چين تجزيه شد و دورهء معروف به سلسله‌هاى پنجگانه و 10 مملكت مستقل شروع شد . فن چاپ در اين دوره توسعه يافت و رسم بستن پاى زنان ، كه زنان چينى را صدها سال در بدبختى و مذلت نگاه داشت ، ظاهرا از حوادث اجتماعى اين دوره است . حلب و موصل : در سال 292 هجرى ( 894 م . ) ابو الهيجا عبد اللّه ابن حمدان يكى از امرا و دلاوران دورهء عباسيان است كه مدتى از جانب مكتفى حكومت موصل را داشت . يمن : فرمانرواى يمن ابو الجيش اسحق ابن ابراهيم از سلسلهء بنى زياد است ( 291 ق . ) ( 903 م . ) افريقا تونس : آخرين فرمانرواى اغالبه ، زيادة اللّه سوم است . ( 290 - 296 ه . ق . ) ( 903 - 909 م . ) خطر استيلاى تشيع كه مقدماتش در قرن دوم هجرى فراهم شده بود ، شدت گرفت و سرانجام زيادة اللّه مغلوب مهدى فاطمى گرديد و خلافت فاطميان در تونس برقرار شد . « 1 » مراكش : فرمانرواى ادارسه ، يحيى ابن ادريس ابن عمر است ( 292 ه . ق . ) ( 904 م . ) كه به فرمانروايى عبيد اللّه مهدى گردن نهاد . مصر : فرمانراى بنى طولون هارون ابن خمارويه است كه در مدت زمامدارى خود ( 283 - 292 ه . ق . ) ( 896 - 904 م . ) از عهدهء قرامطه كه باعث بروز هرج‌ومرج و اغتشاش و ناامنى در اوضاع سياسى و اجتماعى شام شده بودند ، برنيامد . به همين علت ساكنين شام به مكتفى خليفهء عباسى متوسل شدند . خليفه هم براى اعادهء نظم و آرامش ، نيروى نظامى به ناحيه مذكور فرستاد . ضمنا از اين موقعيت استفاده كرد و در صدد

--> ( 1 ) . ر ك . الكامل ، ج 6 ، ص 106 . البيان المغرب ، ج 1 ، ص 83 . طبقات سلاطين اسلام ، ص 30 - 31 . نسب‌نامهء خلفا و شهرياران ، ص 103 . تاريخ ابن خلدون ، ج 3 ، ص 295 و ج 4 ، ص 297 .